સંસ્કાર: હિન્દુ ધર્મમાં 16 સંસ્કાર (ષોડશ સંસ્કાર) એ માનવ જીવનના વિવિધ તબક્કાઓ, ગર્ભધારણથી અંતિમ સંસ્કાર સુધી, શુદ્ધિકરણ, માનસિક-શારીરિક વિકાસ અને આધ્યાત્મિક ઉત્થાન માટે કરવામાં આવતા પવિત્ર ધાર્મિક વિધિઓ છે.
આ ધાર્મિક વિધિઓ માનવ જીવનને શુદ્ધ કરે છે અને અર્થપૂર્ણ બનાવે છે, જેમાં જન્મ પહેલાં અને પછીના ઘણા મહત્વપૂર્ણ તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે, જે શારીરિક, માનસિક અને આધ્યાત્મિક વિકાસ માટે કરવામાં આવે છે.
1. ગર્ભાધાન સંસ્કાર- સંતાન પ્રાપ્તિ માટેનો પ્રથમ સંસ્કાર
2. પુંસવન સંસ્કાર- ગર્ભના ત્રીજા-ચોથા મહિને તંદુરસ્ત બાળકની કામના માટે કરાય છે
3. સીમંતોન્ન્યન સંસ્કાર- ગર્ભવતી સ્ત્રીની સુરક્ષા અને ગર્ભના વિકાસ માટે
4. જાતકર્મ સંસ્કાર- બાળકના જન્મ પછી મધ અને ઘી ચટાડવાની વિધિ
5. નામકરણ સંસ્કાર- જન્મના 11 કે 12મા દિવસે નામ રાખવાની વિધિ
6. નિષ્ક્રમણ સંસ્કાર- બાળકને પ્રથમવાર ઘરની બહાર સૂર્ય/પ્રકૃતિ દર્શન કરાવવા
7. અન્નપ્રાશન સંસ્કાર- બાળકને પહેલીવાર અન્ન (ખીર) ખવડાવવું [
8. ચૂડાકર્મ/ વપન સંસ્કાર- બાળકના જન્મ પછી પહેલીવાર મુંડન (વાળ ઉતારવા
9. કર્ણવેધ સંસ્કાર: કાન વીંધવાની વિધિ
10. વિદ્યારંભ સંસ્કાર: બાળકને અક્ષર જ્ઞાન અથવા શિક્ષણની શરૂઆત
11. ઉપનયન/યજ્ઞોપવીત સંસ્કાર: જનોઈ ધારણ કરી ગુરુકુળમાં પ્રવેશ
12. વેદારંભ સંસ્કાર: વેદોનું અધ્યયન શરૂ કરવું
13. કેશાન્ત સંસ્કાર: ગુરુકુળમાં અભ્યાસ દરમિયાન પ્રથમવાર વાળ કપાવવા
14. સમાવર્તન સંસ્કાર: શિક્ષણ પૂર્ણ કરી ગુરુકુળમાંથી વિદાય અને ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ
15. વિવાહ સંસ્કાર: લગ્ન દ્વારા ગૃહસ્થ જીવનની શરૂઆત
16. અંત્યેષ્ટિ સંસ્કાર: મૃત્યુ પછી થતી અંતિમ વિધિ (છેલ્લો યજ્ઞ)
