ભારત પાસે કેટલા દિવસનો ક્રૂડ ઓઇલ ભંડાર છે? જો ઈરાન-ઇઝરાયલ યુદ્ધ લંબાય તો શું થશે?

Hormuz Strait News: ઈરાન અને અમેરિકા અને ઈઝરાયલ વચ્ચેનું યુદ્ધ વધુ લંબાય તેવું લાગે છે. ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ કરવાની જાહેરાત કરી છે. ચાલો જોઈએ કે આનાથી ભારતના તેલ અને ગેસ પુરવઠા પર શું અસર પડશે...

ઈરાન-ઈઝરાયેલ યુદ્ધ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર સંકટ

અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ સામે ઈરાનનું યુદ્ધ લાંબુ ખેંચાય તેવા સંકેતો મળી રહ્યા છે. ભલે ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર આયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈ સહિતના ટોચના નેતાઓ હુમલામાં માર્યા ગયા હોય, પરંતુ ઈરાન સરકાર અને સશસ્ત્ર દળો (IRGC) હજુ પણ મોરચો સંભાળી રહ્યા છે. બીજી તરફ, ઈરાને કાચા તેલના વેપાર માટેના અત્યંત મહત્વપૂર્ણ એવા 'હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ' માર્ગને બંધ કરવાની જાહેરાત કરી છે. આ ગલીયારો ભારત માટે પણ ચિંતાનો વિષય છે, કારણ કે ભારતને અરેબિક દેશોમાંથી મળતા તેલ અને ગેસનો 20% પુરવઠો આ જ માર્ગેથી આવે છે.

ભારત પાસે કેટલો તેલ ભંડાર ઉપલબ્ધ છે?

કોઈપણ વૈશ્વિક કટોકટી કે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે ભારતે જમીનદોસ્ત સ્ટોરેજમાં તેલનો મોટો જથ્થો સુરક્ષિત રાખ્યો છે. મુખ્યત્વે વિશાખાપટ્ટનમ, મેંગલોર અને પાદુર જેવા શહેરોમાં ભારત પાસે આશરે 5.33 મિલિયન મેટ્રિક ટન (MMT) કાચા તેલનો સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ વ્યૂહાત્મક ભંડાર ભારતની લગભગ 10 દિવસની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે પૂરતો છે.

74 દિવસનું સુરક્ષા કવચ અને ભવિષ્યનું આયોજન

પેટ્રોલિયમ મંત્રી હરદીપ સિંહ પુરીના જણાવ્યા અનુસાર, ભારત પાસે હાલમાં કુલ 74 દિવસનો તેલ બેકઅપ ઉપલબ્ધ છે. આ બેકઅપમાં વ્યૂહાત્મક ભંડાર, રિફાઈનરી સ્ટોક અને બંદરો પર પડેલા કાચા તેલના જથ્થાનો સમાવેશ થાય છે. ભારત સરકાર અત્યારે 'મિશન સમુદ્ર મંથન' દ્વારા આ ક્ષમતાને વધારીને 90 દિવસ સુધી લઈ જવાનું લક્ષ્ય રાખી રહી છે, જેથી કોઈપણ લાંબા ગાળાની કટોકટી સામે દેશની ઉર્જા સુરક્ષા જળવાઈ રહે.

હોર્મુઝ જળમાર્ગ બંધ થવાની વૈશ્વિક અસર

હોર્મુઝના દરિયાઈ માર્ગેથી દરરોજ આશરે 1.5 કરોડ બેરલ કાચા તેલની અવરજવર થાય છે. નિષ્ણાતો માને છે કે જો ઈરાન આ માર્ગ બંધ કરે છે, તો દરરોજ 1 કરોડ બેરલ તેલનો પુરવઠો અટકી જશે, જે વૈશ્વિક તેલ વેપારના લગભગ 10% જેટલો છે. જોકે કેટલીક સપ્લાય પાઈપલાઈન દ્વારા ચાલુ રહી શકે છે, તેમ છતાં આ માર્ગ બંધ થવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે.

ભારત માટે તે શા માટે મહત્વપૂર્ણ  

ભારતની ક્રૂડ ઓઇલ આયાતનો 50% ભાગ, જે આશરે 2.5 થી 2.7 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ છે, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થાય છે. ક્રૂડ ઓઇલ મુખ્યત્વે ઇરાક, સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ અને કુવૈતથી આવે છે. તેલ ઉપરાંત, ઘરેલુ ગેસ સિલિન્ડર અને એલએનજી માટે એલપીજી ગેસ પણ આ માર્ગે આવે છે, મુખ્યત્વે કતારથી.

ભારતના ક્રૂડ ઓઇલ ભંડાર

ભારતીય રિફાઇનરીઓ પાસે આશરે 10 દિવસના ક્રૂડ ઓઇલ ભંડાર છે, સાથે લગભગ એક અઠવાડિયાના ઇંધણનો પણ જથ્થો છે. તેથી, જો ઈરાન-ઇઝરાયલ યુદ્ધ અસ્થાયી રૂપે પુરવઠામાં વિક્ષેપ પાડે છે, તો ભારત તેના વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ ભંડારમાંથી તેની જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ઉપરાંત, તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, પશ્ચિમ આફ્રિકા અને વેનેઝુએલા જેવા લેટિન અમેરિકન દેશો તરફ પણ વળી શકે છે. અહેવાલો અનુસાર, હિંદ મહાસાગર અને અરબી સમુદ્રના પ્રદેશોમાં અસંખ્ય રશિયન જહાજો પણ હાજર છે. ભારતીય રિફાઇનરીઓ દ્વારા રશિયન ક્રૂડ ઓઇલની માંગમાં ઘટાડો થવાને કારણે આ પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ છે.

પ્રાકૃતિક ગેસનું મોટું સંકટ 

કેપ્લર નિષ્ણાતના અહેવાલ મુજબ, કુદરતી ગેસ પુરવઠો ભારત માટે કાચા તેલ કરતાં વધુ ખતરો છે. ભારત તેની LPG જરૂરિયાતોના 80-85 ટકા આયાત કરે છે, જેમાંથી મોટાભાગની LPG હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા ગલ્ફ દેશોમાંથી આવે છે. ભારત પાસે કાચા તેલ જેટલો LPGનો વ્યૂહાત્મક ભંડાર નથી. તેથી, ગેસ પુરવઠો વધુ જોખમ ઊભું કરે છે.

60% ગેસ આયાત

LNG, અથવા લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG), પણ ભારતની આયાતમાં 60 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. LNG અને LPG ના તાત્કાલિક પુરવઠા માટે હાજર બજાર પણ મર્યાદિત છે. તેથી, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાથી ગેસ પુરવઠા સંકટ વધુ ઘેરું બની શકે છે.